Beknopt overzicht van oorlogsmonumenten in Velp

In Velp zijn op verschillende plekken nog altijd sporen zichtbaar van de Tweede Wereldoorlog en de bevrijding. Monumenten, gedenkstenen en herinneringsplaatsen houden de verhalen levend van inwoners, verzetsmensen, onderduikers en slachtoffers. Dit beknopte overzicht laat zien hoe rijk en indrukwekkend de herinneringscultuur in Velp is.

Het Herdenkingsmonument, opgericht in 1950,  bestond oorspronkelijk uit een aantal grote en kleine veldkeien, waartussen een vlaggenmast was geplaatst. Maar al vanaf 1945 werd door het plaatselijk bestuur van Stichting 40-45 jaarlijks een herdenking georganiseerd op deze locatie. Er werd meteen een collecte aangekondigd voor ‘een gedenkteeken ter nagedachtenis van hen, die gevallen zijn ten gevolge van het illegale werk gedurende de bezetting hetzij door de hand van den vijand, in kampen, hetzij in den werkelijken strijd met de wapens in de hand’. In 1972 werd een passende houder voor de vlaggenmast ontworpen met de letters ‘VOOR HEN DIE VIELEN’. In 1992 werd een klokkenstoel met Vredesklok aan het monument toegevoegd (ontwerp Velpenaar Eugène Terwindt) en in 2010 een vuurschaal waarin op 4 Mei een Vredesvlam brandt. 

Op 4 mei wordt bij dit monument de jaarlijkse Dodenherdenking georganiseerd. Sinds 1970 door het 4 Mei Comité Velp, samen met Velp voor Oranje.

Op 16 april om 9.00 uur wordt ieder jaar de Vredesklok geluid; Velp werd bevrijd op 16 april 1945.

Aan de zuidkant van het plantsoen in de Egmondstraat bevindt zich het enige Bevrijdingsmonument van Velp. Het monument is in 1946 opgericht op initiatief en op kosten van de omwonenden. Er werd eerst een boom geplant en daar omheen is een ronde bloembak geplaatst met aan de voorzijde een stralende opgaande zon met de datum 16-4-1945.

Opmerkelijk is dat bij enkele gezinnen rondom het plantsoen Joodse onderduikers de oorlog overleefden, zonder dat men dat van elkaar wist. Sinds 2012 heeft het monument de officiële status van Gemeentelijk Monument. Er worden jaarlijks bloemen gelegd op 16 april.

Deze gedenksteen is op 4 mei 2000 geplaatst ter nagedachtenis aan alle gevangenen die tijdens de Tweede Wereldoorlog langere of kortere tijd waren opgesloten in de toenmalige Rotterdamsche Bank. Dat gebouw fungeerde na de Slag om Arnhem vanaf begin november 1944 als gevangenis van de Duitse Sicherheits Dienst (SD). De glanzend zwarte gedenksteen is inmiddels al twee keer herplaatst in steeds weer een nieuw bankgebouw op de hoek van de Vijverlaan en de Hoofdstraat, tegenover het voormalige postkantoor.

Buurtvereniging Beltjeshof heeft in de gevel van Mauritsstraat 38 een gedenksteen laten plaatsen. Tijdens de Slag om Arnhem, in september 1944, werden hier drie burgers gedood door granaatinslagen. Op de plaquette staat de tekst: “TER NAGEDACHTENIS AAN DE OORLOGSGETROFFENEN VAN BELTJESHOF 1940 - 1945”.

De familie Van den Berg, een gezin met 5 zonen, verborg van 1942-1945 veertien Joodse mensen. Allen overleefden de oorlog. In 1997 werd een gedenksteen geplaatst in het trottoir waar hun huis stond op Jeruzalem 31. De tekst – nu bijna onleesbaar: “OM NOOIT TE VERGETEN. OP JERUZALEM 31 WOONDE DE FAMILIE J. VAN DEN BERG. TIJDENS DE TWEEDE WERELDOORLOG HEBBEN “DE BAAS EN MOEKE” 14 JOODSE ONDERDUIKERS VERBORGEN VAN OKTOTBER 1942 -  16 APRIL 1945 . MIRJAM KERKOET EN EDITH OBSTFELD”.  In 2025 is op initiatief van de nabestaanden van alle onderduikers een nieuwe gedenksteen geplaatst in de voortuin van huisnummer 31 met een soortgelijke tekst, maar nu met de namen van alle veertien overlevenden.

De gebrandschilderde Bevrijdingsramen in de Grote Kerk (Kerkstraat 32) werden onthuld op 12 september 2015. Twee foto’s uit 1945 zijn erin verwerkt. De beroemde foto van Velpse meisjes op een Engelse Jeep in de Hoofdstraat op de dag van de bevrijding. En de foto waarop pastoor Schaars – net teruggekeerd uit concentratiekamp Dachau – met een handdruk wordt verwelkomd door Nederlands Hervormd predikant ds. Oskamp.  

Oskamp was zelf in januari 1945 teruggekeerd van een gevangenschap in kamp Amersfoort en dwangarbeid bij Darmstadt.

‘Van en voor alle Velpenaren’ was het uitgangspunt van de onafhankelijke stichting die het initiatief nam om de ramen te laten maken. Geld werd ingezameld door diverse acties, waaronder het inzamelen van oud papier en (royale) donaties van Velpse burgers. Opmerkelijk is dat, na het beoordelen van diverse proefontwerpen, de keuze viel op het ontwerp van een jonge Duitser en een gerenommeerd Duits bedrijf uit Kevelaer de ontwerpen tenslotte uitvoerde en plaatste. 

Een gedenksteen voor de omgekomen verzetsmensen en andere leden van de toenmalige Gereformeerde Kerk van Velp, is geplaatst onder de Bevrijdingsramen in de Grote Kerk (voormalig Nederlands Hervormde) kerk. De gedenksteen komt oorspronkelijk uit de Gereformeerde Parkstraatkerk. Die kerk is niet meer in gebruik en afgebroken. De kerkgemeenschappen vormen nu samen de Protestantse Gemeente Velp.   

Bij de ingang van de voormalige Christelijke Nassauschool (lagere school) is een gedenksteen geplaatst voor de heer A.J. den Hartog, onderwijzer aan de toen ernaast gelegen Christelijke Oranjeschool, de MULO. Het echtpaar Den Hartog liet in 1943 een belangrijke verzetsman, Warner van Keulen (schuilnaam Kees) bij zich thuis onderduiken. Den Hartog werd op 14 juli 1944 verraden en gearresteerd “wegens onderdak verlenen aan een terrorist”. Na een gevangenisperiode in het ‘Oranjehotel’ in Scheveningen werd hij uiteindelijk op 19 januari 1945 in concentratiekamp Neuengamme vermoord.  

Op 28 maart 2025 is een monument onthuld ter nagedachtenis aan de ramp in de Oranjestraat. Op het informatiebord staat te tekst: ‘In de nacht van 28 maart 1945 stortte een V1 neer in de Oranjestraat. Er vielen negen doden – waarbij vier kinderen uit één gezin – en tien gewonden. Twee huizen werden volledig verwoest, veertien woningen onherstelbaar beschadigd. Tot in wijde omgeving was er dak- en glasschade aan gebouwen.  Ruim twee weken later werd Velp bevrijd op 16 april 1945.’

De klassieke straatlantaarn bij het monument herinnert aan eenzelfde lantaarn op bijna dezelfde locatie als vóór de ramp. Op de rampplek werd (pas) in 1967 weer gebouwd. Het Apostolisch Genootschap stichtte hier toen haar  gemeenschapshuis.  

Het monument is tot stand gekomen op initiatief van enkele betrokken burgers en in nauwe samenwerking met en bekostigd door het Apostolische Genootschap en de gemeente Rheden.

Op 16 april 2015 werd als eerbetoon voor verzetsstrijder Dirk van der Voort een plein naar hem genoemd: het Dirk van der Voortplein. Het ligt naast Buurthuis de Poort aan de Heeckerensstraat 201. Al voor de oorlog verzette Van der Voort zich tegen het fascisme en hielp Duitse (ook Joodse) vluchtelingen bij het vinden van onderduikadressen. Na de inval van de Duitsers verzette hij zich actief en werkte daarbij als communist nauw samen met de Velpse pastoor Schaars. Toen het in Velp voor hem te gevaarlijk werd, vertrok hij naar Renswoude en werd lid van de Landelijke Knokploeg (LKP) en werd daarna een belangrijke leider van een nog veel grotere verzetsgroep in de Gelderse vallei. Ze overvielen wapendepots, pleegden aanslagen op treinen van de Wehrmacht etc. Hij belandde in een dodencel, maar wist op wonderbaarlijke wijze te ontsnappen. Hij dook onder, maar pleegde ook daarna nog steeds verzetsdaden. Hij overleefde de oorlog. Tot aan zijn dood in 1971 woonde hij met zijn vrouw in de Looierstraat in Velp.

Op 16 april 2015, precies 70 jaar na de bevrijding van Velp, is het ‘Monument voor moedige mensen in WO2’ onthuld. Het monument bestaat uit een bronzen beeld ‘Het Ondergedoken Kind’ en wordt omringd door zes bankjes die de ‘moedige mensen’ symboliseren die meer dan 600 (ook Joodse) onderduikers in Velp beschermden.  De onthulling werd uitgevoerd door twee Joodse dames die in Velp als jong meisje de oorlog overleefden: Mirjam Troostwijk-Kerkoet uit Zwitserland (onderduikadres Jeruzalem 31) en Evelyn Schön-Beder uit Israël (onderduikadres Schonenbergsingel 18). Architect Willem Heineman (†) ontwierp het totale monument; de Velpse kunstenares Yvon van Wordragen maakte het  bronzen beeld.

Het monument kwam tot stand door een burgerinitiatief en werd bekostigd door nabestaanden van onderduikers, verzetsmensen, betrokken Velpenaren, verenigingen en ondernemers, in nauwe samenwerking met de gemeente Rheden.

Bij dit monument staat een plaquette op een hardstenen sokkel. De tekst memoreert dat de Israëlische ambassadeur Z.E. Haim Divon en rabbijn Shalom Awraham Soetendorp 15 bomen hebben laten planten in het Vredeswoud bij Jeruzalem ter ere van alle moedige mensen in Velp die Joodse kinderen en volwassenen het leven hebben gered door ze te verbergen.

In 1964, een jaar na zijn overlijden, werd in Velp een straat genoemd naar pastoor Schaars: de pastoor Schaarsstraat; een verbindingsstraat tussen de Korte Wal en de Waterstraat.

Meteen na zijn benoeming tot pastoor in Velp waarschuwde pastoor Schaars in zijn preken voor het opkomend fascisme. Hij raakte bevriend met collega’s van de andere kerken en ook met de latere verzetsstrijder en communist Dirk van der Voort. Na de inval van de Duitsers werkte hij samen met pater Campman om Joodse vluchtelingen op te vangen en verborg hij ook zelf vluchtelingen en neergeschoten Engelse piloten. Hij riep  parochieleden op om datzelfde te doen. Samen met het echtpaar Timmermans-Pasteleurs (medefirmant van wijnhandel Appeldoorn) zette hij een vluchtroute op naar Frankrijk voor Franse gevluchte krijgsgevangenen en neergeschoten Engelsen.

Op 5 mei 1942 werd pastoor Schaars gearresteerd door de Gestapo. Via de Nederlandse concentratiekampen Vught en Amersfoort belandde hij in de concentratiekampen Dachau, Natzweiler en uiteindelijk weer in Dachau. Hij overleefde. Op 26 mei 1945 werd hij feestelijk in een open rijtuig binnengehaald door duizenden Velpenaren van alle gezindten. Want hij was – zoals hij zelf zei – ‘een pastoor voor alle Velpenaren’.

Aan het eind van de oorlog, rond 22 december 1944, zijn bij granaatinslagen rond het Van Kolplein enkele doden en gewonden gevallen. Voor hen is indertijd een herdenkingssteen aangebracht op een van de nu afgebroken huizen. In 2017 is de steen herplaatst in een Gedenkbank midden op het plein. Het ‘zitelement’ is meteen bedoeld als ontmoetingsplek voor de buurt.  De tekst op de herdenkingssteen luidt: 1940 - VOOR HEN DIE VIELEN  - 1945.

Een wit marmeren gedenksteen herinnert in de O.L.V. Visitatiekerk in de Emmastraat aan pater J.H. Campman. Samen met pastoor Schaars was hij actief in het Velpse verzet in de Tweede Wereldoorlog. Voor Joodse vluchtelingen en neergeschoten bemanningen van Engelse vliegtuigen werden onderduikplaatsen gezocht en vervolgens verzorgd. En er werden vluchtroutes naar Frankrijk gecreëerd. Pater Campman werd in de nacht van 7 op 8 januari 1944 gevangen genomen door de Gestapo en Grüne Polizei. Via het Huis van Bewaring in Arnhem en concentratiekamp Vught werd hij in september 1944, met 84 andere zieken, in veewagons vervoerd naar concentratiekamp Sachsenhausen (Oraniënburg) bij Berlijn. Een half jaar later volgde een transport naar vernietigingskamp Bergen-Belsen, waar hij op 25 maart 1945 is overleden aan vlektyfus.

Op zondag 19 april 2026 wordt in de kerk ook een gedenksteen onthuld ter ere van pastoor A.J. Schaars.

(zie de toelichting bij de Pastoor Schaarsstraat).

Ter herinnering aan de vier bij de V1 ramp omgekomen kinderen uit het gezin Van Remmen is eind jaren 50 een herdenkingsraam geplaatst in het stiltecentrum van de  O.L.V. Visitatiekerk. Op 28 maart 1945, slechts twee weken voor de bevrijding van Velp, stortte in de Oranjestraat een V1 neer. Er vielen in totaal negen doden en 10 gewonden, waaronder deze vier kinderen uit één gezin. 

Op vrijdag 21 juni 2024 is een monument onthuld ter nagedachtenis aan de zeven omgekomen bemanningsleden van de Lancaster W4840: vier jonge Engelsen en drie Canadezen.

Op 3 januari 1943 stortte het vliegtuig neer, nadat de bemanning in de buurt van Essen, Duitsland een bombardement had uitgevoerd. In de  buurt van Velp werd het vliegtuig beschoten door een Messerschmitt. De piloot wist het vliegtuig met moeite voorbij het dorp Velp te manoeuvreren waarna het brandend neerstortte in een weiland vlakbij de IJssel.

Het plaatsen van het monument was een initiatief van een betrokken Velpenaar, de heer Bartel van Yperenburg, die ook het ontwerp maakte en liet uitvoeren. Bij de onthulling waren familieleden uit Canada aanwezig, evenals vertegenwoordigers van de Britse en Canadese ambassade.

Ter gelegenheid van 80 JAAR VRIJHEID is op 16 april 2025 een Herinneringsboom geplant op het grasveld van het Oranjeplein naast de kinderspeelplaats. De boom herinnert aan de Bevrijding van Velp op 16 april 1945 en is aangeboden door Aeres VMBO-MBO Velp. Leerlingen van die opleiding hebben de boom daadwerkelijk geplant. 

Op 3 oktober 2025 is een verklarend koperen bordje bij de boom onthuld op initiatief van Stichting Velp voor Oranje en in samenwerking met de gemeente Rheden. Docenten en leerlingen van Aeres VMBO-MBO waren aanwezig, evenals buurtbewoners en gemeenteraadsleden.

Op deze begraafplaats zijn verschillende oorlogsgraven, zoals van Theo Polman, Fred Kamerbeek en Johannus Rutten. Ook bevindt zich hier het graf van de broers Mars, die omkwamen op 14 april vlak voor de bevrijding van Velp, en het graf van de vier kinderen Van Remmen.

rheden.nieuws.nl  richt zich op berichtgeving op lokaal niveau. Onze bezoekersaantallen blijven stijgen, wat onder andere goed is voor de zichtbaarheid van onze adverteerders. Wil jij je naamsbekendheid vergroten?Wij denken graag met je mee om de reclame-euro zo optimaal mogelijk te besteden. Door lokaal te adverteren op Rheden Nieuws tegen een concurrerende prijs!Neem contact op met Dolf Verschuren via de telefoon: 06 – 4025 3846 of mail: [email protected].De nieuwsredactie is te bereiken via [email protected].